داستان نوشت افزار نوستالژی ایران

تریبون اقتصاد – واردات نوشت‌افزار و لوازم تحریر، به ویژه خودکار، در ایران همچنان چشمگیر است. ارزش واردات انواع خودکار، خودنویس، ماژیک، روان‌نویس و اجزا و قطعات مربوطه در سال 2021 به 5/6 میلیارد یورو بوده که به ترتیب کشورهای آمریکا، فرانسه، آلمان و چین سهم عمده واردات را به خود اختصاص داده‌اند. ایران در میان 225 کشور رتبه 84 را در واردات دارد.

در سال 1402، علاوه بر واردات برندهای معروف جهانی، ایران همچنان در واردات محصولات نوشت‌افزار از چین و سایر کشورهای آسیای شرقی پیشتاز بوده است. این اطلاعات نمایانگر آن است که صنعت نوشت‌افزار ایران علاوه بر تولید بالا و صادرات همچنان به واردات وابسته است. اما در حالی که واردات خودکار از کشورهایی مانند چین و هند ادامه دارد، تولید داخلی در ایران (مانند برند بیک) بخش عمده‌ای از نیاز بازار را پوشش می‌دهد.

یکی ازبرندهای مورد قبول بازار ایران طی 5 دهه اخیر برند بیک است که بازمانده دوران درخشان برندهای تولید داخلی محسوب می شود که همچنان در حال فعالیت است.

از آنجا که تولید خودکارهای صنعتی به‌ویژه بعد از موفقیت خودکار بیک در دهه 1960 در ایران به‌صورت گسترده‌تری گسترش یافت، نوشتن به شکل مدرن‌تری تبدیل شد و این ابزار برای استفاده در مدارس و ادارات به‌طور وسیع به‌کار رفت.

پیش از ظهور خودکارهای تولیدی در ایران، ابزارهای دستی و قدیمی‌تر، بیشتر در دسترس عموم قرار داشتند. برندهای معروف نوشت افزار، همچنان در این دوره از طریق واردات در بازار عرضه می‌شدند. برندهای معروف خودنویس که در کشورهای مختلف دنیا تولید می شدند در دهه 40 از طریق کشتی به ایران ارسال می شد. یکی از معتبرترین برندهای خودنویس در آن سالها برند پارکر بود. پارکر از معروف‌ترین برندهای خودنویس در دنیا، به‌ویژه در ایران، قبل از ظهور خودکار بیک بود. برند پارکر از قرن 19 میلادی در آمریکا تأسیس شد و خودنویس‌های این برند به‌خاطر کیفیت ساخت و طراحی‌های کلاسیک خود در ایران طرفداران زیادی داشت.

از دیگر برندهایی که پیش از تولید و فروش بیک بازار خوبی در ایرن داشت برند فابرکاستلبود. این برند آلمانی که به‌خصوص در تولید نوشت‌افزارهای حرفه‌ای و طراحی معروف است، خودنویس‌هایی با کیفیت بالا داشت که در ایران هم مورد استفاده قرار می‌گرفت. فابرکاستل به‌طور کلی به تولید خودکار و قلم‌های طراحی شناخته شده است.

شیفرنیز به عنوان یک برند آمریکایی یکی دیگر از برندهای معتبر قلم و خودنویس بود که در ایران محبوبیت داشت. شیفر به‌خصوص برای تولید خودنویس‌های با کیفیت بالا و با طراحی‌های لوکس مشهور بود.

برند واترمن فرانسوی نیز از دیگر تولیدکنندگان معتبر خودنویس بود که در بازار ایران جایگاه خوبی داشت. خودنویس‌های Waterman به‌خاطر کیفیت عالی و مواد اولیه مرغوب مورد توجه قرار می‌گرفتند.

این برندها عمدتاً از مواد باکیفیت ساخته می‌شدند و به‌عنوان خودنویس‌های لوکس و گران‌قیمت شناخته می‌شدند. بازار این برندها عمدتاً در میان مدیران، هنرمندان، و افراد با طبقات اجتماعی بالا محبوب بود، چرا که این قلم‌ها علاوه بر جنبه عملی، به‌عنوان نماد وضعیت اجتماعی نیز محسوب می‌شدند.

پس از ظهور بیک و تولید انبوه خودکارهای ارزان‌قیمت و قابل دسترس، این برندهای لوکس خودنویس همچنان در بازار وجود داشتند، ولی خودکارهای بیک با قیمت مناسب‌تر و راحتی بیشتر برای عموم مردم محبوبیت پیدا کردند.

آغاز داستان بیک در ایران

در دهه 40 خورشیدی، زمانی که خودکار هیچ جایگاهی در کالاهای تولید داخل ایران نداشت، رفوگران تصمیم گرفت این محصول را به کشور وارد کند. او با خرید امتیاز تولید خودکار بیک از فرانسه، کارخانه‌ای راه‌اندازی کرد که اولین محصولاتش در سال 1344 به بازار عرضه شد. این محصولات به‌سرعت محبوب شدند و جایگزین قلم‌های سنتی شدند.

علی اکبر رفوگران در یک خانواده بازاری در تهران به دنیا آمد. از همان کودکی به تجارت علاقه داشت و با همکاری خانواده، وارد بازار نوشت‌افزار شد.

او با هدف تولید داخلی و کاهش وابستگی به واردات، در دهه 1340 اقدام به تأسیس کارخانه تولید خودکار بیک در ایران کرد. این کارخانه که با همکاری برند جهانی «بیک» در ایران راه‌اندازی شد، نقطه عطفی در صنعت نوشت‌افزار کشور به شمار می‌رود. در این گزارش به جزئیات بیشتری از این دستاورد پرداخته می‌شود.

تأسیس کارخانه بیک در ایران

رفوگران پس از مذاکرات موفقیت‌آمیز با مدیران برند بیک در فرانسه، توانست امتیاز تولید این محصول در ایران را کسب کند. این مذاکرات در اوایل دهه 1340 انجام شد، و نتیجه آن تأسیس کارخانه «قلم خودکار» در سال 1342 بود. این کارخانه در منطقه‌ای صنعتی در تهران شروع به کار کرد و خط تولید خودکار بیک را با فناوری و تجهیزات وارداتی از فرانسه راه‌اندازی کرد.

میزان تولید و عملکرد اولیه

در ابتدای فعالیت، ظرفیت تولید روزانه کارخانه حدود 100 هزار خودکار بود. اما با افزایش تقاضا و توسعه خطوط تولید، این میزان به سرعت رشد کرد و کارخانه توانست سالانه میلیون‌ها خودکار تولید کند.

قیمت اولین خودکارهای تولید شده در ایران بسیار مقرون‌به‌صرفه‌تر از نمونه‌های وارداتی بود. در حالی که قیمت نمونه‌های وارداتی حدود 30 تومان بود، رفوگران توانست محصولی با قیمت 2 تومان تولید کند که به سرعت جای خود را در بازار باز کرد.

1. صادرات به منطقه:با افزایش تولید، کارخانه توانست بخشی از محصولات خود را به کشورهای همسایه از جمله عراق، افغانستان، و پاکستان صادر کند. این صادرات به یکی از منابع درآمد ارزی برای کشور تبدیل شد و موقعیت برند بیک را در منطقه تقویت کرد【33†source】.

تأثیر بر بازار ایران

1. رقابت با محصولات وارداتی:تولید داخلی خودکار بیک باعث کاهش وابستگی به واردات و تنظیم بازار نوشت‌افزار شد. پیش از تولید این محصول، بخش عمده‌ای از خودکارهای مورد استفاده در ایران وارداتی بود.
2. افزایش اشتغال:راه‌اندازی کارخانه بیک، صدها فرصت شغلی ایجاد کرد. این کارخانه از مراحل تولید قطعات خودکار تا مونتاژ و بسته‌بندی، نیروهای متخصص و کارگر زیادی را جذب کرد.
3. کاهش هزینه‌ها برای مصرف‌کنندگان:قیمت پایین و کیفیت بالای خودکار بیک باعث شد که این محصول به یکی از اقلام اساسی در میان دانش‌آموزان و کارمندان تبدیل شود.

ویژگی‌های برجسته خودکار بیک ایران

از مهمترین عوامل موفقیت برند بیک در ایران طراحی ساده و کاربردی آن بود. خودکار بیک با طراحی خاص خود که شامل بدنه شفاف و نوک فلزی بود، توانست به سرعت محبوب شود. این طراحی امکان مشاهده میزان جوهر باقی‌مانده را فراهم می‌کرد.

اما دلیل مهمتر برای اقبال ایرانی ها به این برند خودرکا دوام بالای آن بود. این خودکار به دلیل استفاده از مواد اولیه باکیفیت، به یکی از بادوام‌ترین ابزارهای نوشتاری تبدیل شد.

چالش‌ها و موفقیت‌ها

در آغاز فعالیت، مقاومت‌هایی از سوی واردکنندگان کالاهای مشابه وجود داشت. همچنین، تطبیق فناوری تولید با شرایط ایران و تامین مواد اولیه از فرانسه نیز دشواری‌هایی به همراه داشت. با گذشت زمان، بیک به برندی شناخته‌شده در ایران تبدیل شد و بسیاری از مصرف‌کنندگان حتی نام «بیک» را مترادف با خودکار دانستند.

رفوگران، علاوه بر تولید خودکار، در سایر زمینه‌ها نیز فعالیت کرد. مداد سوسمارنشان از دیگر تولیدات این کارآفرین ایرانی بود. احیای این برند و تولید مدادهای باکیفیت نیز توسط او و برادرش در تهران آغاز شد.

تولید عطر بیک نیز با قیمت مناسب برای مصرف‌کنندگان داخلی نیز به سرعت جایگاه خود را در بازار پیدا کرد.

نقش اجتماعی کارخانه بیک

این کارخانه نه تنها به پیشرفت اقتصادی کمک کرد، بلکه در ارتقای سطح سواد و فرهنگ نوشتن در جامعه ایران نیز تأثیرگذار بود. تولید گسترده خودکار و دسترسی آسان به این ابزار، یادگیری و آموزش را برای اقشار مختلف جامعه تسهیل کرد.

کارخانه بیک، به‌عنوان یکی از دستاوردهای برجسته صنعت نوشت‌افزار ایران، نقش مهمی در خودکفایی و کاهش وابستگی به واردات داشت. علی‌اکبر رفوگران با بینش خلاقانه و تلاش مستمر، نه تنها در اقتصاد بلکه در زندگی روزمره مردم ایران تأثیر ماندگاری گذاشت. اگرچه امروز برند بیک جهانی است، اما نقش ایران در این موفقیت به لطف کارآفرینی افرادی مانند رفوگران غیرقابل‌انکار است.

علی‌اکبر رفوگران تا اواخر عمر به فعالیت‌های تجاری ادامه داد و تجربه‌های خود را در قالب کتابی با عنوان خودکار بیک منتشر کرد. او در 1400 در تهران درگذشت و به‌عنوان یکی از پیشگامان صنعت ایران در یادها باقی ماند.